Hakem Kararlarının Tenfizi: Türkiye, İran ve Etiyopya

Hakem kararı işin yalnızca yarısıdır

Hakem kararı, kâğıt üzerindeki bir hükümdür. Tahsilata dönüşmesi için borçlunun malvarlığının bulunduğu ülkedeki mahkemenin kararı tanıması ve tenfizine izin vermesi gerekir. Türkiye–İran–Etiyopya koridorunda bu yol, 1958 tarihli New York Sözleşmesi'nden ve her ülkenin kendi usul kurallarından geçer.

New York Sözleşmesi neyi çözer?

Üç ülke de Sözleşme'ye taraftır: Türkiye 1992'den, İran 2002'den, Etiyopya 2020'den bu yana. Taraf devlet mahkemeleri yabancı hakem kararlarını bağlayıcı kabul etmek zorundadır; tanıma ve tenfizi ancak V. maddede sayılan sınırlı sebeplerle reddedebilir. Mahkeme uyuşmazlığı yeniden yargılamaz ve yabancı kararlara, iç hukuktaki hakem kararlarına göre önemli ölçüde daha ağır koşullar uygulayamaz (m. III).

Sözleşme'nin çözmediği konular da vardır: borçlunun malvarlığını bulmaz, mahkemeye süre koymaz ve "kamu düzeni" kavramının her ülkede aynı biçimde yorumlanmasını sağlamaz. Usul, harçlar ve süreler ulusal hukuka tabidir. Tenfiz kararı da parayı tek başına hareket ettirmez; ödeme kanallarının ayrıca uyum denetiminden geçmesi gerekir.

Kapsamı daraltan çekinceler

Üç devlet de I(3). madde uyarınca aynı iki çekinceyi koymuştur:

Karşılıklılık: Sözleşme yalnızca başka bir taraf devletin ülkesinde verilmiş hakem kararlarına uygulanır.
Ticari nitelik: Yalnızca ulusal hukuka göre ticari sayılan, sözleşmeden doğsun veya doğmasın, hukuki ilişkilerden kaynaklanan uyuşmazlıklara uygulanır.

Etiyopya ayrıca Sözleşme'nin geçmişe uygulanmasına ilişkin bir çekince koymuştur. Hakem kararı veya tahkim anlaşması, Sözleşme'nin Etiyopya bakımından yürürlüğe girdiği 22 Kasım 2020'den önceye tarihliyse ilk incelenecek nokta budur.

Başvuru nereye yapılır?

Türkiye. Usul, 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun'a tabidir; Kanun'un 1(2). maddesi New York Sözleşmesi gibi milletlerarası sözleşmelerin hükümlerini saklı tutar. Tenfiz, tarafların yazılı olarak kararlaştırdıkları yer asliye mahkemesinden dilekçeyle istenir. Böyle bir anlaşma yoksa aleyhine karar verilen tarafın Türkiye'deki yerleşim yeri, yoksa sâkin olduğu yer, o da yoksa icraya konu olabilecek malların bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir (m. 60).

İran. Yabancı hakem kararları Sözleşme çerçevesinde İran mahkemeleri aracılığıyla tenfiz edilir; yayımlanmış kararlar, Tahran'daki genel hukuk mahkemelerinin bu temelde tanıma ve tenfiz kararı verdiğini gösteriyor. 1997 tarihli Milletlerarası Ticari Tahkim Kanunu ise İran hukukuna tabi milletlerarası ticari tahkimi düzenler; bu Kanun'a göre verilen kararların iptali ve icrası, tahkim yerinin bulunduğu il merkezindeki genel mahkemenin görevindedir (m. 6, 33 ve 35).

Etiyopya. 1237/2021 sayılı Kanun'a göre, Etiyopya'nın onayladığı bir milletlerarası anlaşmanın kapsamına giren yabancı hakem kararı o anlaşmaya göre tanınır ve tenfiz edilir (m. 53/1); başvuru Federal Yüksek Mahkeme'ye yapılır (m. 53/3).

Genellikle gereken belgeler

Sözleşme'nin IV. maddesi şunları arar:

usulüne göre onaylanmış hakem kararı aslı veya usulüne göre onaylanmış örneği;
tahkim anlaşmasının aslı veya usulüne göre onaylanmış örneği;
bu belgelerin mahkemenin diline, resmî veya yeminli tercüman ya da diplomatik veya konsüler temsilci tarafından onaylanmış tercümesi.

Ulusal kurallar ayrıntı ekler. Türkiye'de 5718 sayılı Kanun'un 61. maddesi, kararın kesinleşmiş ve icra kabiliyeti kazanmış ya da taraflar için bağlayıcı hâle gelmiş olmasını ve belgelerin karşı taraf sayısı kadar örnekle sunulmasını arar. Etiyopya'da Kanun'un 51. maddesi, ülkeye getirilen hakem kararlarının ilgili merci tarafından onaylanmasını ve karar başka bir dildeyse mahkemenin çalışma diline tercüme edilmesini şart koşar.

Mahkemeler neden reddeder?

V(1). maddeye göre tenfize karşı çıkan taraf şu sebeplerden birini ispat etmelidir:

taraflardan biri ehliyetsizdir veya tahkim anlaşması geçersizdir;
usulüne uygun bildirim yapılmamıştır veya taraf savunmasını sunamamıştır;
karar, tahkime götürülen uyuşmazlığın sınırlarını aşmaktadır;
hakem heyetinin oluşumu veya tahkim usulü, tarafların anlaşmasına ya da tahkim yeri hukukuna aykırıdır;
karar henüz bağlayıcı hâle gelmemiştir ya da tahkim yerinde iptal edilmiş veya icrası durdurulmuştur.

V(2). maddeye göre mahkeme, uyuşmazlık kendi hukukuna göre tahkime elverişli değilse veya tanıma ve tenfiz kamu düzenine aykırıysa talebi resen de reddedebilir. Ülkeler arasındaki fark en çok kamu düzeninde ortaya çıkar. Yayımlanmış bir kararda Tahran'daki bir hukuk mahkemesi, Fransa'da verilmiş bir hakem kararını tenfiz etmiş, ancak İranlı tarafa faiz ödeme yükümlülüğü getiren kısmı İran kamu düzenine aykırı bularak tenfiz etmemiştir.

Tahkim şartını tenfizi düşünerek kaleme almak

Tenfiz sorunlarının çoğunun temeli, sözleşmenin imzalandığı gün atılır.

Tahkim yeri. Sözleşme'ye taraf bir ülkeyi seçin. Kararı hangi mahkemenin iptal edebileceğini tahkim yeri belirler: 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu'na tabi, tahkim yeri Türkiye olan bir tahkimde bu yol, bölge adliye mahkemesinde açılacak iptal davasıdır.
Kurum. Tahkim kurumunu ve kurallarını açıkça yazın: ICC, ISTAC, TRAC veya AACCSA AI gibi. Ad hoc tahkim seçiyorsanız işler bir usul öngörün.
Dil. Tahkim dilini belirleyin; tenfiz edilecek ülke mahkemesinin diline onaylı tercüme maliyetini baştan hesaba katın.
Uygulanacak hukuk. Esas sözleşmeye ve tahkim anlaşmasına uygulanacak hukuku ayrı ayrı belirtin.
Devlet tarafları. İran Anayasası'nın 139. maddesi, kamu ve devlet mallarına ilişkin uyuşmazlıkların tahkime götürülmesini Bakanlar Kurulu onayına, bazı hâllerde ayrıca Meclis onayına bağlar. İmzadan önce hukuki görüş alın.

Başvurudan önce kontrol listesi

Borçlunun malvarlığı hangi ülkede?
Karar başka bir taraf devlette mi verildi, uyuşmazlık ticari mi?
Etiyopya'da tenfiz isteniyorsa: tahkim anlaşması ve karar hangi tarihli?
Karar ve tahkim anlaşmasının aslı veya onaylı örneği, gerekli onaylarla birlikte
Mahkemenin diline onaylı tercümeler
Kararın tahkim yerinde kesinleştiğini veya bağlayıcı olduğunu gösteren belge

Kaynaklar

Bu makale genel bilgi niteliğindedir ve hukuki görüş yerine geçmez. Yayımlandığı tarihten bu yana mevzuat değişmiş olabilir; bu bilgilere dayanarak işlem yapmadan önce bizimle iletişime geçin.