የውጭ የግልግል ውሳኔዎች አፈጻጸም፦ ቱርክ፣ ኢራን፣ ኢትዮጵያ

የግልግል ዳኝነት ውሳኔ የሥራው ግማሽ ብቻ ነው

የግልግል ዳኝነት ውሳኔ በወረቀት ላይ ያለ ውሳኔ ነው። ወደ ገንዘብ የሚለወጠው የባለዕዳው ንብረት በሚገኝበት አገር ያለ ፍርድ ቤት ውሳኔውን እውቅና ሰጥቶ እንዲፈጸም ሲፈቅድ ብቻ ነው። በቱርክ–ኢራን–ኢትዮጵያ የንግድ መስመር ይህ ሂደት በ1958ቱ የኒው ዮርክ ኮንቬንሽን እና በእያንዳንዱ አገር የሥነ ሥርዓት ሕግ በኩል ያልፋል።

የኒው ዮርክ ኮንቬንሽን ምን ይፈታል?

ሦስቱም አገሮች የኮንቬንሽኑ ተዋዋይ ናቸው፤ ቱርክ ከ1992፣ ኢራን ከ2002፣ ኢትዮጵያ ደግሞ ከ2020 (እ.ኤ.አ.) ጀምሮ። የተዋዋይ አገሮች ፍርድ ቤቶች የውጭ አገር የግልግል ዳኝነት ውሳኔዎችን አስገዳጅ አድርገው መቀበል አለባቸው፤ እውቅና ለመስጠትና ለማስፈጸም እምቢ ማለት የሚችሉትም በአንቀጽ 5 በተዘረዘሩት ውስን ምክንያቶች ብቻ ነው። ፍርድ ቤቱ ክርክሩን እንደገና አያየውም፤ በአገር ውስጥ ከተሰጡ የግልግል ውሳኔዎች ይልቅ በውጭ ውሳኔዎች ላይ በእጅጉ የከበዱ ቅድመ ሁኔታዎችንም ሊጥል አይችልም (አንቀጽ 3)።

ኮንቬንሽኑ የማይፈታቸው ጉዳዮችም አሉ፦ የባለዕዳውን ንብረት አያፈላልግም፣ ለፍርድ ቤቱ የጊዜ ገደብ አያስቀምጥም፣ «የሕዝብ ፖሊሲ» በሁሉም አገሮች በአንድ ዓይነት እንዲተረጎም አያደርግም። ሥነ ሥርዓቱ፣ ክፍያዎቹና የጊዜ ሰሌዳው አሁንም በየአገሩ ሕግ ይወሰናሉ። የአፈጻጸም ትእዛዝም በራሱ ገንዘብ አያንቀሳቅስም፤ የክፍያ መስመሮች በተናጠል የሕግ ተገዢነት ማጣራት ማለፍ አለባቸው።

የኮንቬንሽኑን ወሰን የሚያጠብቡ ገደቦች

ሦስቱም አገሮች በአንቀጽ 1(3) መሠረት ተመሳሳይ ሁለት ገደቦችን (reservations) አስቀምጠዋል፦

የእንካ ለእንካ መርህ (reciprocity)፦ ኮንቬንሽኑ ተፈጻሚ የሚሆነው በሌላ ተዋዋይ አገር ግዛት ውስጥ በተሰጡ ውሳኔዎች ላይ ብቻ ነው።
የንግድ ባሕርይ፦ ተፈጻሚ የሚሆነው በአገሩ ሕግ መሠረት እንደ ንግድ ከሚቆጠሩ፣ ከውልም ሆነ ከውል ውጭ ከሆኑ የሕግ ግንኙነቶች በሚነሱ ክርክሮች ላይ ብቻ ነው።

ኢትዮጵያ በተጨማሪ ኮንቬንሽኑ ወደ ኋላ ተመልሶ ተፈጻሚ መሆንን በተመለከተ ገደብ አስቀምጣለች። የግልግል ዳኝነት ውሳኔው ወይም የግልግል ስምምነቱ ኮንቬንሽኑ ለኢትዮጵያ ሥራ ላይ ከዋለበት ከ22 ኖቬምበር 2020 (እ.ኤ.አ.) በፊት የተደረገ ከሆነ በመጀመሪያ መጣራት ያለበት ይህ ጉዳይ ነው።

ማመልከቻው የሚቀርበው የት ነው?

ቱርክ። ሥነ ሥርዓቱ የሚመራው በዓለም አቀፍ የግል ሕግና የሥነ ሥርዓት ሕግ ቁጥር 5718 ሲሆን፣ የሕጉ አንቀጽ 1(2) እንደ ኒው ዮርክ ኮንቬንሽን ያሉ ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን ድንጋጌዎች ያስጠብቃል። የአፈጻጸም ጥያቄው ተዋዋይ ወገኖች በጽሑፍ በተስማሙበት ቦታ ለሚገኝ የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት (asliye mahkemesi) በማመልከቻ ይቀርባል። እንዲህ ያለ ስምምነት ከሌለ ሥልጣን ያለው ውሳኔው የተሰጠበት ወገን በቱርክ ያለው መኖሪያ ቦታ፣ እርሱ ከሌለ የሚቀመጥበት ቦታ፣ እርሱም ከሌለ ሊፈጸምባቸው የሚችሉ ንብረቶች የሚገኙበት ቦታ ፍርድ ቤት ነው (አንቀጽ 60)።

ኢራን። የውጭ አገር የግልግል ዳኝነት ውሳኔዎች በኮንቬንሽኑ መሠረት በኢራን ፍርድ ቤቶች በኩል ይፈጸማሉ፤ የታተሙ ውሳኔዎች የቴህራን አጠቃላይ የፍትሐ ብሔር ፍርድ ቤቶች በዚሁ መሠረት እውቅና ሰጥተው እንዲፈጸሙ ማዘዛቸውን ያሳያሉ። እ.ኤ.አ. በ1997 የወጣው የኢራን የዓለም አቀፍ የንግድ ግልግል ሕግ ደግሞ በኢራን ሕግ የሚመራውን ዓለም አቀፍ የንግድ ግልግል ይደነግጋል፤ በዚህ ሕግ መሠረት የተሰጡ ውሳኔዎችን የመሻርና የማስፈጸም ሥልጣን የግልግሉ መቀመጫ በሚገኝበት ክፍለ ሀገር ዋና ከተማ ያለው የሕዝብ (አጠቃላይ) ፍርድ ቤት ነው (አንቀጽ 6፣ 33 እና 35)።

ኢትዮጵያ። በአዋጅ ቁጥር 1237/2013 መሠረት ኢትዮጵያ ባፀደቀቻቸው ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ሥር የሚወድቅ የውጭ አገር የግልግል ዳኝነት ውሳኔ በስምምነቱ መሠረት እውቅና ሊሰጠው ወይም ሊፈጸም ይችላል (አንቀጽ 53(1))፤ የአፈጻጸም ማመልከቻው የሚቀርበው ለፌዴራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት ነው (አንቀጽ 53(3))።

በአብዛኛው የሚያስፈልጉ ሰነዶች

የኮንቬንሽኑ አንቀጽ 4 የሚከተሉትን ይጠይቃል፦

በአግባቡ የተረጋገጠ የውሳኔው ዋና ቅጂ ወይም በአግባቡ የተረጋገጠ ግልባጩ፤
የግልግል ስምምነቱ ዋና ቅጂ ወይም በአግባቡ የተረጋገጠ ግልባጩ፤
የእነዚህ ሰነዶች ወደ ፍርድ ቤቱ ቋንቋ የተደረገ ትርጉም፣ በይፋዊ ወይም ቃለ መሐላ በፈጸመ ተርጓሚ አሊያም በዲፕሎማቲክ ወይም በቆንስላ ወኪል የተረጋገጠ።

የየአገሩ ሕጎች ተጨማሪ ዝርዝሮችን ያስቀምጣሉ። በቱርክ የሕግ ቁጥር 5718 አንቀጽ 61 ውሳኔው የመጨረሻና ሊፈጸም የሚችል ወይም ተዋዋይ ወገኖችን የሚያስገድድ እንዲሆን፣ ሰነዶቹም ለእያንዳንዱ ተቃራኒ ወገን አንድ ቅጂ ታክሎባቸው እንዲቀርቡ ይጠይቃል። በኢትዮጵያ የአዋጁ አንቀጽ 51 ለእውቅና ወይም ለአፈጻጸም ወደ አገር የሚመጡ የግልግል ዳኝነት ውሳኔዎች በሚመለከተው አካል እንዲረጋገጡ፣ ውሳኔው በሌላ ቋንቋ የተሰጠ ከሆነም ወደ ፍርድ ቤቱ የሥራ ቋንቋ ተተርጉሞ እንዲቀርብ ያዛል።

ፍርድ ቤቶች ለምን እምቢ ይላሉ?

በአንቀጽ 5(1) መሠረት አፈጻጸሙን የሚቃወመው ወገን ከሚከተሉት ምክንያቶች አንዱን ማስረዳት አለበት፦

ከተዋዋይ ወገኖች አንዱ የሕግ ችሎታ አልነበረውም፣ ወይም የግልግል ስምምነቱ ፈራሽ ነው፤
ተገቢ ማስታወቂያ አልደረሰውም፣ ወይም ክርክሩን ማቅረብ አልቻለም፤
ውሳኔው ለግልግል ከቀረበው ጉዳይ ወሰን አልፏል፤
የግልግል ጉባኤው አቋቋም ወይም ሥነ ሥርዓቱ ከተዋዋይ ወገኖች ስምምነት ወይም ከግልግሉ መቀመጫ አገር ሕግ ጋር አይጣጣምም፤
ውሳኔው ገና አስገዳጅ አልሆነም፣ ወይም በመቀመጫው አገር ተሽሯል አሊያም ታግዷል።

በአንቀጽ 5(2) መሠረት ደግሞ የክርክሩ ጉዳይ በአገሩ ሕግ በግልግል ሊታይ የማይችል ከሆነ ወይም ውሳኔውን እውቅና መስጠትና ማስፈጸም ከሕዝብ ፖሊሲ ጋር የሚቃረን ከሆነ፣ ፍርድ ቤቱ በራሱ አነሳሽነት እምቢ ሊል ይችላል። የአገሮች ልዩነት በብዛት የሚታየው በሕዝብ ፖሊሲ ላይ ነው። በአንድ የታተመ ውሳኔ የቴህራን የፍትሐ ብሔር ፍርድ ቤት በፈረንሳይ የተሰጠን የግልግል ዳኝነት ውሳኔ እንዲፈጸም ቢያዝም፣ ኢራናዊው ወገን ወለድ እንዲከፍል ያዘዘውን ክፍል ከኢራን የሕዝብ ፖሊሲ ጋር ይቃረናል በማለት ሳይፈጽመው ቀርቷል።

የግልግል አንቀጹን አፈጻጸምን ታሳቢ አድርጎ ማርቀቅ

አብዛኞቹ የአፈጻጸም ችግሮች መሠረታቸው የሚጣለው ውሉ በሚፈረምበት ዕለት ነው።

መቀመጫ። የኮንቬንሽኑ ተዋዋይ የሆነ አገር ይምረጡ። ውሳኔውን የትኛው ፍርድ ቤት ሊሽረው እንደሚችል የሚወስነው መቀመጫው ነው፤ በቱርክ የዓለም አቀፍ የግልግል ሕግ ቁጥር 4686 መሠረት መቀመጫው ቱርክ ለሆነ ግልግል የመሻሪያ ክሱ የሚቀርበው ለክልል ይግባኝ ሰሚ ፍርድ ቤት (bölge adliye mahkemesi) ነው።
ተቋም። ተቋሙንና ደንቦቹን በትክክል ይጥቀሱ፤ ለምሳሌ ICC፣ ISTAC፣ TRAC ወይም AACCSA AI። ad hoc ግልግል ከመረጡ ሊሠራ የሚችል ሥነ ሥርዓት ያስቀምጡ።
ቋንቋ። የግልግሉን ቋንቋ ይወስኑ፤ ውሳኔው በሚፈጸምበት ፍርድ ቤት ቋንቋ የሚደረገውን የተረጋገጠ ትርጉም ወጪ ከመጀመሪያው ያስቡበት።
ተፈጻሚ ሕግ። ዋናውን ውል የሚገዛውን ሕግ እና የግልግል ስምምነቱን የሚገዛውን ሕግ ለየብቻ ይግለጹ።
የመንግሥት ተዋዋዮች። በኢራን ሕገ መንግሥት አንቀጽ 139 መሠረት የሕዝብና የመንግሥት ንብረትን የሚመለከቱ ክርክሮችን ወደ ግልግል ማቅረብ በሚኒስትሮች ምክር ቤት፣ በአንዳንድ ሁኔታዎችም በፓርላማ መጽደቅ ላይ የተመሠረተ ነው። ከመፈረምዎ በፊት የሕግ ምክር ያግኙ።

ማመልከቻ ከማቅረብዎ በፊት፦ የማረጋገጫ ዝርዝር

የባለዕዳው ንብረት የሚገኘው በየትኛው አገር ነው?
ውሳኔው በሌላ ተዋዋይ አገር ተሰጥቷል? ክርክሩስ የንግድ ነው?
አፈጻጸሙ በኢትዮጵያ ከሆነ፦ የግልግል ስምምነቱና ውሳኔው የተደረጉት መቼ ነው?
የውሳኔውና የግልግል ስምምነቱ ዋና ቅጂ ወይም የተረጋገጠ ግልባጭ፣ ከሚያስፈልጉ ማረጋገጫዎች ጋር
ወደ ፍርድ ቤቱ ቋንቋ የተደረጉ የተረጋገጡ ትርጉሞች
ውሳኔው በመቀመጫው አገር የመጨረሻ ወይም አስገዳጅ መሆኑን የሚያሳይ ሰነድ

ምንጮች

ይህ ጽሑፍ አጠቃላይ መረጃ ብቻ ሲሆን የሕግ ምክር አይደለም። ጽሑፉ ከታተመ በኋላ ሕጉ ተቀይሮ ሊሆን ይችላል፤ በዚህ መሠረት እርምጃ ከመውሰድዎ በፊት ያነጋግሩን።